Thành Lập Tòa Án Nhân Dân Khu Vực Và Những Vấn Đề Pháp Lý Cần Lưu Ý
Mô hình Tòa án nhân dân (TAND) cấp tỉnh và TAND khu vực là một trong những bước chuyển dịch lớn nhất trong tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam. Dựa trên cơ sở Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 và các văn bản hướng dẫn, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 04/2026/UBTVQH16 ngày 10 tháng 6 năm 2026 (sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15) nhằm hoàn thiện phạm vi thẩm quyền và cơ cấu tổ chức mới.Sự thay đổi căn bản từ mô hình tòa án gắn với địa giới hành chính (cấp huyện) sang mô hình Tòa án nhân dân khu vực đặt ra nhiều câu hỏi lớn cho người dân lẫn doanh nghiệp. Vậy hệ thống mới được tổ chức thế nào và những vấn đề pháp lý trọng yếu nào cần đặc biệt lưu ý khi tham gia tố tụng từ năm 2026?
1. Cơ cấu tổ chức mới: Sắp xếp lại TAND cấp tỉnh và hình thành TAND khu vực
Thay vì duy trì Tòa án riêng biệt tại từng đơn vị hành chính như trước đây, hệ thống Tòa án hiện nay đã được tinh gọn và tổ chức lại theo cụm.
- Sắp xếp, hợp nhất TAND cấp tỉnh: Nhiều TAND cấp tỉnh tại các địa phương đã được hợp nhất thành một cơ quan tư pháp duy nhất. Ví dụ: Hợp nhất TAND tỉnh Tuyên Quang và TAND tỉnh Hà Giang thành TAND tỉnh Tuyên Quang; hợp nhất TAND Thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu và tỉnh Bình Dương thành TAND Thành phố Hồ Chí Minh; hợp nhất TAND tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước thành TAND tỉnh Đồng Nai. Sau khi sắp xếp, hệ thống chỉ còn duy trì 34 TAND cấp tỉnh (bao gồm 19 TAND tỉnh, 04 TAND thành phố trực thuộc trung ương được thành lập mới trên cơ sở hợp nhất và 11 TAND cấp tỉnh giữ nguyên không thực hiện sắp xếp).
- Thành lập TAND khu vực: Thay thế hoàn toàn cho hệ thống TAND cấp huyện trước đây. Cả nước chính thức vận hành 355 TAND khu vực phân bổ tại 34 tỉnh, thành phố. Các tòa án khu vực này sẽ kế thừa toàn bộ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm tố tụng từ các TAND cấp huyện trước đó.
2. Thẩm quyền theo lãnh thổ đối với vụ việc đặc thù:
Một trong những thay đổi quan trọng nhất mà cá nhân, doanh nghiệp và luật sư phải nắm rõ chính là sự điều chỉnh phân tách thẩm quyền theo lãnh thổ đối với các vụ việc đặc thù theo Nghị quyết số 04/2026/UBTVQH16. Thẩm quyền này không còn chia nhỏ về từng địa phương mà tập trung sâu vào các T Tòa án lớn.
a) Đối với yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc
Thẩm quyền giải quyết các vụ việc này chỉ tập trung tại 03 TAND cấp tỉnh lớn với phạm vi quản lý theo vùng:
- TAND thành phố Hà Nội: Có thẩm quyền theo lãnh thổ đối với 18 tỉnh, thành phố phía Bắc (gồm Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Cao Bằng, Điện Biên, Hà Tĩnh, Hưng Yên, Lai Châu, Lạng Sơn, Lào Cai, Nghệ An, Ninh Bình, Phú Thọ, Quảng Ninh, Sơn La, Thái Nguyên, Thanh Hóa và Tuyên Quang).
- TAND thành phố Đà Nẵng: Có thẩm quyền đối với 07 tỉnh, thành phố miền Trung - Tây Nguyên (gồm Đà Nẵng, Huế, Đắk Lắk, Gia Lai, Khánh Hòa, Quảng Ngãi và Quảng Trị).
- TAND Thành phố Hồ Chí Minh: Có thẩm quyền đối với 09 tỉnh, thành phố phía Nam (gồm Cần Thơ, Đồng Nai, Thành phố Hồ Chí Minh, An Giang, Cà Mau, Đồng Tháp, Lâm Đồng, Tây Ninh và Vĩnh Long).
b) Đối với vụ việc phục hồi, phá sản
Tương tự, khi doanh nghiệp nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản hoặc phục hồi tại cấp khu vực, thẩm quyền sẽ thuộc về các Tòa án khu vực đầu não:
- TAND khu vực 2 - Hà Nội: Phụ trách địa bàn liên tỉnh gồm 18 tỉnh, thành phố tương tự như TAND TP. Hà Nội nêu trên.
- TAND khu vực 1 - Đà Nẵng: Phụ trách địa bàn gồm 07 tỉnh, thành phố khu vực miền Trung.
- TAND khu vực 1 - Thành phố Hồ Chí Minh: Phụ trách địa bàn gồm 09 tỉnh, thành phố phía Nam.
c) Đối với vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại, án hành chính về Sở hữu trí tuệ và Chuyển giao công nghệ
Đây là điểm cập nhật hết sức lưu ý cho các doanh nghiệp có tranh chấp về sở hữu trí tuệ hoặc chuyển giao công nghệ ở cấp khu vực. Thẩm quyền giải quyết được co hẹp lại chỉ còn giao cho 02 tòa án khu vực lớn quản lý toàn bộ các tỉnh thành:
- TAND khu vực 2 - Hà Nội: Có thẩm quyền theo lãnh thổ đối với 20 tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc và một phần miền Trung (bao gồm thêm cả Huế và Quảng Trị).
- TAND khu vực 1 - Thành phố Hồ Chí Minh: Có thẩm quyền theo lãnh thổ đối với 14 tỉnh, thành phố còn lại thuộc miền Trung, Tây Nguyên và phía Nam (bao gồm Cần Thơ, Đà Nẵng, Đồng Nai, TP.HCM, An Giang, Cà Mau, Đắk Lắk, Đồng Tháp, Gia Lai, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Quảng Ngãi, Tây Ninh và Vĩnh Long).
3. Những vấn đề pháp lý người dân và doanh nghiệp cần lưu ý khi tham gia tố tụng
Từ những thay đổi mang tính lịch sử kể trên, khi thực hiện các thủ tục tố tụng hoặc giải quyết tranh chấp năm 2026, các đương sự cần đặc biệt lưu tâm đến 3 vấn đề sau:
- Xác định đúng cơ quan có thẩm quyền thụ lý đơn: Do các TAND cấp huyện đã giải thể và chuyển giao quyền lực cho TAND khu vực, người khởi kiện cần tra cứu kỹ danh mục Phụ lục ban hành kèm theo Nghị quyết để biết chính xác xã/phường nơi cư trú hoặc nơi có bất động sản tranh chấp đang thuộc phạm vi thẩm quyền lãnh thổ của TAND khu vực nào. Việc gửi sai tòa án sẽ dẫn đến hậu quả bị trả lại đơn kiện, kéo dài thời gian giải quyết vụ việc.
- Lưu ý đặc biệt với tranh chấp Kinh doanh thương mại & Sở hữu trí tuệ: Nếu doanh nghiệp của bạn ở Đà Nẵng hoặc Khánh Hòa nhưng phát sinh vụ án hành chính, tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại về sở hữu trí tuệ hoặc chuyển giao công nghệ, thẩm quyền sơ thẩm ở cấp khu vực không còn nằm tại địa phương của bạn nữa. Thay vào đó, bạn phải nộp đơn và tham gia tố tụng tại TAND khu vực 1 - Thành phố Hồ Chí Minh. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải chuẩn bị kỹ lưỡng về chi phí đi lại, nhân sự hoặc phương án ủy quyền cho luật sư tại các thành phố lớn để tối ưu hóa quá trình tranh tụng.
- Thời điểm áp dụng và tính kế thừa tư pháp: Nghị quyết số 04/2026/UBTVQH16 chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 10 tháng 6 năm 2026. Toàn bộ các nghĩa vụ, quyền hạn tư pháp từ hệ thống cũ chuyển sang hệ thống mới được đảm bảo tính kế thừa liên tục dưới sự phân bổ biên chế và xử lý tài sản công của Chánh án TAND tối cao cùng hỗ trợ kinh phí của Chính phủ. Các vụ việc đang được thụ lý trước thời điểm này sẽ được chuyển giao/tiếp tục giải quyết theo hướng dẫn chuyển tiếp của cơ quan có thẩm quyền.
